Tekst: Ria Kerstens

Zet een stoere stap op je levenspad

Je bent niet helemaal, of helemaal niet tevreden met je leven. De baan die je al zo lang hebt bevalt niet meer, de plaats waar je woont benauwt je of je relatie is eigenlijk al jaren uitgeblust. Wat doe je dan? De ene vrouw gooit het roer heel stoer om en start een nieuw leven; de andere blijft zitten waar ze zit en legt zich neer bij het feit dat ze niet gelukkig is. Waarom zet die ene vrouw wel stappen en de andere niet? En zijn die 'stoere' beslissers wel altijd zo moedig?

'Nee', antwoordt psychologe Monique Schouten op die laatste vraag. 'Dat hoeft helemaal niet Als jij een onafhankelijk type bent of iemand die zich moeilijk kan binden, is het een koud kunstje. Dan past het uitstekend bij je overlevingsstrategie. Maar als jij iemand bent die zich altijd wegcijfert en klaar staat voor een ander, dan is het heel stoer en dus ook moedig.'

In haar boek 'De psychologie van het enneagram' beschrijft Schouten negen overlevingsstrategieën. Iedere mens heeft één favoriete manier van overleven. Zo heb je vrouwen die allergisch zijn voor saai en sleur - type 4 - of extreem gehecht aan vrijheid en onafhankelijkheid - type 5 - of die vooral zelf gelukkig willen zijn - type 7 -. Deze vrouwen zijn eerder geneigd hun leven om te gooien dan zorgzame vrouwen, gericht op het welzijn van anderen zoals de typen type 2, 6 en 9. De laatst typen zijn mensen die anderen niet tekort willen doen en de eersten die zelf niet tekort willen komen.

Schouten kijkt niet (alleen) naar het gedrag zoals in de meeste boeken over het enneagram, maar vooral naar de drijfveer achter dat gedrag. 'Soms lijken mensen in eerste instantie op elkaar, maar is dat helemaal niet zo. Misschien zijn jij en ik wel allebei zorgers, maar hebben we ieder een andere drijfveer. Ik doe het uit plichtsbesef en jij omdat je nodig wilt zijn. De drijfveer achter het motief is dus belangrijk. Dat moet je eerst voor jezelf ontdekken. Zo kom je te weten of wat je doet nou sterk is of juist meer van hetzelfde.'

Een vrouw wier drijfveer onafhankelijkheid is, is dus niet per definitie goed en moedig bezig. Zij doet dat volgens Schouten vooral uit overlevingsdrang en wil haar vrijheid terug. Omgekeerd kan het ook zijn dat een vrouw die in een dood huwelijk blijft hangen ook alleen maar op de enige voor haar bekende manier aan het overleven is. Zo'n vrouw durft niet voor zichzelf op te komen vanuit haar overlevingsstrategie.

Toch is er één ding dat ook die vrouw tot beweging kan dwingen: frustratie. Schouten: 'Zelfs de grootste conflictvermijder is bereid een stap te zetten als de situatie zoveel conflicten veroorzaakt dat het niet meer uit te houden is. In de meeste situaties tenminste, tenzij ze onbewust gehecht is aan conflict en ruzie. Want als je uit een gezin komt waar heel veel ruzie werd gemaakt, vond je dat misschien niet prettig, maar ben je het wel gewend. De meeste mensen trouwen met hun vader of moeder. De vrouw die door haar vader erg gedomineerd werd, trouwt vaak met een dominante man. We zijn gewoontedieren en zoeken mensen en situaties op die we kennen.'

V-cirkel
Als je steeds weer hetzelfde ervaart en meemaakt, is het tijd om je eens te verdiepen in jezelf. Om meer inzicht te krijgen, bedacht Schouten de V-cirkel: wat is de Verleiding, de Vermijding, de Verdediging en de Verslaving van elk type? Als je die door hebt, weet je wat je motiveert, hoe je je staande houdt, wat je vermijdt en waar je bang voor bent.

'Je kunt daar niet in veranderen', zegt Schouten, 'maar je kunt je wel ontwikkelen. Eerst moet je beseffen dat je ook een van die strategieën hebt. Dat is voor veel mensen al een enorme schok. Als je door hebt wie je bent, ga je zien wat je doet. Dan besef je dat je je misschien eenzijdig aan het ontwikkelen bent omdat je altijd hetzelfde najaagt. Als je dat bewust bent, kun je iets bijleren. Vrouwen die altijd bij willen dragen aan het geluk van anderen zien dat onbewust als een manier om hun bestaansrecht te verdienen. Als ik maar lief ben voor iedereen, dan houden ze van me. Zij raken uitgeput. Als ze doorkrijgen dat het hun overlevingsstrategie is, kunnen ze zich gaan afvragen wat hun eigen behoefte zijn.'

Zo hebben we allemaal een aantal vaste overtuigingen, die we de hele dag met veel succes bij onszelf bevestigen. Het is de kunst om te snappen welke overtuigingen ons beperken. Wat ons in een huwelijk of op ons werk houdt, terwijl we er helemaal niet willen zijn. Pas al je deze beperkende overtuigingen onder ogen ziet, kun je echt een gefundeerde keuze maken. En veranderen.

Verantwoordelijkheid
Voor verandering kunnen kiezen, heeft dus te maken met bewustzijn. Je moet naar jezelf durven en kunnen kijken vanaf een afstandje en je bewust worden van wat er aan de hand is. Dat valt niet mee, want als je eenmaal bewust bent van de situatie, word je er ook verantwoordelijk voor…

'Als je je hoofd in het zand steekt, kun je blijven doen alsof het je allemaal overkomt', zegt Schouten. 'Dan kun je in de slachtofferrol blijven hangen en naar je omgeving wijzen. Zolang je dat doet, hoef je niet naar jezelf te kijken. Nadenken over jezelf betekent dat je vragen gaat stellen en conclusies moet trekken. Ben ik eigenlijk wel gelukkig? Is dit wat ik wil? En dat vinden mensen vaak heel bedreigend.'

Jezelf de vraag durven stellen of je gelukkig bent, is het begin van bewustwording. En als je ontevreden bent, is het belangrijk dat je uitzoekt waar die ontevredenheid vandaan komt. Alleen dan kun je structureel iets oplossen.

'Het heeft geen zin om je partner, huis of werk in te ruilen en daarna opnieuw tegen dezelfde klachten en problemen aan te lopen', zegt Schouten. 'Als je een herhaling van jezelf aan het worden bent, is het tijd voor een nieuwe stap. Dat betekent in de praktijk iets doen dat niet in je comfortzone past. Daarvoor hoef je niet meteen je hele leven om te gooien. Je kunt ook kleine stapjes te maken door te oefenen met nieuw gedrag. De presteerder gaat eens lekker een dagje in zijn hangmat hangen en de conflictvermijder komt een keer voor zichzelf op. De controle freak delegeert en de volger neemt initiatief. Dat is dapper!'

* Monique Schouten: De psychologie van het enneagram

terug