Tekst: Ria Kerstens

'Indrukwekkend zo'n leeg stadion', zegt de van oorsprong Helmondse cabaretier Leon van der Zanden als hij na de wedstrijd PSV-Ajax de voetbalarena overziet. Hij ziet overeenkomsten met het theater. 'Toen we het stadion binnenkwamen dacht ik: die jongens gaan hier straks voor ons optreden. Ze zijn misschien net zo zenuwachtig als ik voor een show en worden ook nog eens van alle kanten bekeken. Ik zag Farfan zijn onderbroek goed trekken straks. Tja, hij kan op het veld geen enkele hoek vinden waar niemand hem ziet…

Cabaretier Leon van der Zanden:
'Ik moest het leven snappen, maar dat doe ik nog steeds niet

Ja, hij is PSV-fan, ook al moet hij voor de wedstrijd nog even een pet en een sjawl inslaan om ook uiterlijk zo over te komen. Zijn Amsterdamse vriendin niet. Als rasechte Ajax-fan, wil ze het liefst haar, door verschillende Ajax-spelers, gesigneerde shirt aantrekken, maar laat zich het - gelukkig - afraden. We zitten per slot van rekening op de tribune van het enthousiaste thuispubliek. Later trekt ze het, in de veiligheid van de businessbox, alsnog uit haar tas en laat het signeren door oud-Ajacied én oud-PSV-er Gerald Vanenburg. Ook zij heeft humor.

Met Leon van der Zanden naar het voetbal kijken is als met een kind naar de speeltuin gaan. Zijn enthousiasme is besmettelijk. Dat enthousiasme is tekenend voor de uit Helmond afkomstige, maar tegenwoordig in Amsterdam wonende cabaretier. Van der Zanden, bekend om zijn shows 'Een coole snelle jongen met een zachte bruine vacht' (2002), 'Hoerejong' (2003), 'Zwarte Hond' (2004) en zijn Omroep Brabantprogramma 'Olifantendoders', heeft een energie en een glimlach die mensen in beweging zet. De 27-jarige Helmonder probeerde met zijn show 'Hoerejong' van zijn vriendelijke imago af te komen door zich harder op te stellen. In real life blijkt hij toch die aardige, coole, snelle jongen met een bruine, zachte vacht.

Die kleur kreeg hij van zijn moeder, afkomstig uit het Afrikaanse Mauritius. Van zijn vader, een echte Helmonder, kreeg hij zijn Brabantse inborst. En hij mist Brabant nu hij in Amsterdam woont. Zo erg, dat hij overweegt om terug te keren. De hardheid van de grote stad maakt hem ook harder en hij 'wil liever de jongen zijn die zich een beetje schikt en aanpast in het dagelijkse leven, dan de jongen die altijd maar doordrukt.' Hij vertrok destijds omdat het anonieme van een stad als Amsterdam hem wel aantrok; hij werd er niet herkend. Maar in Brabant komt hij nog altijd thuis. Het voelt vertrouwd. Jaren terug verzette hij zich er tegen, als hij er nu komt hoort hij er bij. Brabant heeft voor hem iets relativerends, een soort Bourgondische kijk op het leven. En zijn Brabantse toonje doet het goed in de rest van Nederland. Wat uit Brabant komt, moet goed zijn, vindt de rest van Nederland dankzij Hans Teeuwen (die: 'Ik geloof in jou', als prachtig commentaar op Van der Zanden gaf) en Theo Maassen.

Open lijn
Terugkijkend op de wedstrijd PSV-Ajax: 'Toch is een voetbalwedstrijd een totaal ander soort show dan theater. Zij doen gewoon hun ding, kunnen zich afsluiten en lekker voetballen. Dat afsluiten moet ook wel, want Sneijder werd net uitgejoeld toen hij een corner moest nemen. Hij krijgt allemaal verwensingen naar zijn hoofd. Ze willen hem villen, dood maken, zijn vriendin opeten. Als je dat binnen laat komen kun je niet goed spelen. Voor mij is het juist het tegenovergestelde: ik móet contact maken met het publiek, mijn lijn moet open staan.'

Van der Zanden moet het publiek aanvoelen, een toon zetten en duidelijk maken wat er die middag of avond gaat gebeuren. In de gaten hebben of ze meegaan, of niet. Als mensen niet naar hem luisteren, zoals een tijd terug in de Wildeman op de markt in Eindhoven, moet hij zien te overleven. Dan doet hij zijn show voor die paar mensen die toevallig wel interesse hebben. Gelukkig vormen dit soort voorstellingen een uitzondering en is hij meestal de publiekslieveling.

Aandacht
Eigenlijk wilde hij naar de Toneelacademie, maar dat lukt niet. Dus werd het Filosofie, een studie die hij niet afmaakte, omdat het te vaag, te weinig actie, en te veel oeverloos gepraat was. Uiteindelijk koos hij voor Vergelijke Kunstwetenschap, een studierichting die hem eigenlijk ook niet zo paste, maar die hij afmaakte om zijn moeder een plezier te doen.
Toch leek een studie Filosofie de enige studierichting die Van der Zanden belangrijke leek en nog na-ebt in zijn dagelijkse leven: 'Ik moest het leven snappen, maar dat doe ik nog steeds niet.' De ingewikkeldste vraag waar hij geen antwoord op heeft gevonden is de vraag waarom hij hier op aarde is. 'Daar ben ik nog niet achter. Misschien om cabaretier te worden, maar ja, dat kan zomaar ineens veranderen. Als ik morgen mijn stem of benen kwijtraak, zal ik toch iets anders moeten zoeken. Dan is mijn functie als mens niet voorbij, hoop ik. In deze fase van mijn leven ben ik er van overtuigd dat ik in deze rol hoor. Nou ja, en ik kan eigenlijk ook helemaal niks anders. Écht werken trek ik ook niet, denk ik.'

Als kind wilde hij geen politieman worden, of brandweer. Ook geen piloot. 'Ik wilde iets betekenen… En wát ik uiteindelijke ook zou gaan doen, ik wilde beroemd worden. Naam maken. Een indruk achterlaten bij mensen.' Zijn wens om bij het toneel te gaan, kwam pas veel later. 'Ik deed mee aan musicals op de middelbare school en in die tijd zag ik voor het eerst een show van Youp van 't Hek. Prachtig! Hij stond in zijn eentje voor een heel grote zaal waar het publiek het ene moment hard lachte, en het andere doodstil was. Ieder woord wat hij zei was raak, hij kreeg alle aandacht.'

En aandacht is heerlijk, vindt Leon van der Zanden. Als kind vond hij dat al. Hij wil geen tweede Youp worden, en ook geen alter ego van Theo of Hans. 'Ik wil dat mijn programma perfect wordt in mijn eigen vorm. Mijn eigen stijl. Ik ben voortdurend bezig om Leon van der Zanden te vervolmaken.'

Olifantendoders
Het is de combinatie en de afwisseling van cabaret en televisie die het werk van Leon van der Zanden leuk maakt. Samen met de Nuenense regisseur Merlijn Passier maakt Van der Zanden het Omroep Brabantprogramma 'Olifantendoders'. Samen duiken ze in maatschappelijke vraagstukken, leggen taboes onder de loep, rammelen aan vooroordelen en kijken hoe de Brabander met dit alles omgaat. 'We leggen in het nieuwe seizoen de lat weer iets hoger', zegt Leon. We maken het nog spannender en zoeken nog moeilijkere onderwerpen. We doen bijvoorbeeld een item over een psychiatrische inrichting, en gaan een dag mee met de commando's. Niks voor mij hoor, maar ik wil die vooroordelen die ik het ten opzichte van die groep heb, wel eens ontkracht of bevestigd zien.'
'Merlijn heeft een televisieblik en kijkt heel anders dan ik. Daar leer ik veel van. Televisie heeft een veel groter bereik. Als ik door Eindhoven loop (of in het PSV-Stadion zit, zie kaderfoto's) merk ik dat veel mensen het programma bekijken. Dan ben je opeens iemand, terwijl ik die mensen nog nooit ontmoet heb.'

Een behoorlijke portie aandacht is wel koren op de molen van Van der Zanden, maar te veel - in de zin dat je overal en altijd in de gaten wordt gehouden en mensen steeds aan je gaan zitten - moet het niet worden. 'Theo Maassen heeft volgens mij wel last van zijn beroemd-zijn, maar is gewoon zichzelf gebleven. Voor mij is het een valkuil. Ik word er lui van. Niet arrogant, maar eerder een soort slaaf van de mensen die mij te gek vinden. Ik laat mijzelf los. Daarom heet mijn tweede programma 'hoerejong', ik kan in die zin de hoer zijn van mensen. Ik voel precies aan wat ze willen.'

Hoe zorgt Van der Zanden er dan voor dat hij zichzelf niet helemaal kwijtraakt? 'Als ik op 't podium sta, probeer ik zo goed mogelijk contact te houden met mijn lichaam. Mijn geest kan alle kanten uit. Naar gisteren, naar de grap die gaat komen of naar de mislukte grap van zo-even. Je moet je niet gaan aanpassen omdat een grap mislukte, of dat je bang bent voor de grap die gaat komen. Doordat ik in mijn basis blijf, is improvisatie mijn sterke kant. Het gaat op het toneel om adrem zijn, en bij mij ligt er altijd wel iets klaar op het puntje van mijn tong.'

Hoe ontspan je je?
'Met mijn X-Box, voetbal, veel vrijen, in de sauna en door te lezen. Nu Harry Potter.'
Waar doe je je inspiratie op?
'Altijd en overal. Ik houd altijd mensen in de gaten, ook in de supermarkt.'
Ben je een angry young man?
'Nee, eerder een positive young man. Ben verbaasd over de dingen.'
Wat heeft je het meest gevormd als mens?
'De echtscheiding van mijn ouders. Mijn vader was mijn eerste echte vriend. Hem vertrouwde ik en toen vertrok hij opeens. Ik was zeven en dacht dat het aan mij lag.'
Zoek je nog steeds de bevestiging van je ouders? Bijvoorbeeld die van je vader?
'Ja, als mijn vader komt kijken vind ik het fantastisch als hij het goed vindt. Als hij het niks vindt, is het kut met de pet op.'
Welke reacties van je publiek raken je?
'Als ik in mijn gastenboek lees dat ik een arrogante lul ben, dat raakt dat me, dat doet zeer.'
Wie zijn je grote voorbeelden?
'Bill Hicks. Die man klopte helemaal.'

Na een aantal try-outs in het land, ging de nieuwe show van Leon van der Zanden: 'Zwarte Hond' op 10 december officieel in première in de Stadsschouwburg in Eindhoven. Van der Zanden: 'Het is een ruwere show, minder theater, meer stand-up. Hij gaat vooral over eerlijk zijn, jezelf zijn en blijven.'
Meer informatie over Leon van der Zanden en speellijst op http://www.leonvanderzanden.nl