Tekst: Ria Kerstens

Muurverf die met een druk op de knop van kleur verandert, zelfreinigend glas of heel lang houdbaar fruit. Sommige van deze toepassingen van nanotechnologie verschijnen binnenkort op de markt. Anderen binnen nu en tien jaar. Een zegen! Maar wel met een kanttekening…

Nanotechologie:
Blijven we in de pan zitten of springen we er uit?

Zet een kikker in een pan koud water die op het vuur staat en hij blijft rustig zitten totdat hij kookt. Gooi je een kikker in een pan kokend water dan springt hij er meteen uit. Koert van Mensvoort, bedenker en bedrijfsleider van de Nanosupermarkt en assistent professor aan de TU in Eindhoven, denkt dat wij, lamgeslagen mensenkikkers, zo nu en dan een pets heet water nodig hebben om op tijd uit die pan te kunnen springen als het nodig is. Met de Nanosupermarkt deelt Van Mensvoort zo'n pets uit.

Hij studeerde technische informatica, maar is ook kunstenaar, ontwerper en filosoof. Een enthousiaste, jonge man die in geen enkel opzicht voldoet aan het stereotype van een techneut. 'Zijn' supermarkt opende haar deuren vorig jaar voor het eerst tijdens de Dutch Designweek. Een omgebouwde SRV-wagen vol met voorbeeldproducten die tot stand kwamen (komen) door toepassingen van nanotechnologie; een techniek die werkt met superkleine deeltjes die zo groot zijn als een atoom of molecuul. Één nanodeeltje is kleiner dan 100 nanometer en dus onzichtbaar voor het oog. Ter illustratie: een mensenhaar is 80.000 nanometer dik.

Nanoverf is leuk. Maar in de Nanosupermarkt ligt ook een Twitterimplantaat voor in een kies. Het ding geeft alles wat we doen door aan de zorgverzekeraar. Veel groenten eten en op de loopband staan betekent korting op de premie. Te veel alcohol, sigaretten en couchpotato spelen vanzelfsprekend tot een hogere maandelijkse acceptgiro. Onrealistisch? Het zou zomaar kunnen dat hij ergens rond 2015 naadloos in uw tand geboord wordt.
'Juist door dit zo extreem neer te zetten breng je de discussie op gang', zegt van Mensvoort. 'Waar ligt de grens? Dit is voor veel mensen de grens. Maar voor een zorgverzekeraar is het erg verleidelijk. Grotere bedrijven hebben te maken met winstmaximalisatie en komen soms in de verleiding om dingen te doen die goed zijn voor het bedrijf maar niet goed zijn voor de mensen.'.
Er is nog veel niet bekend over nanotechnologie. Zijn die nanodeeltjes wel 100 procent veilig voor gezondheid en milieu en hoe zal die technologie ons alledaagse leven beïnvloeden. Experts verwachten dat die eenzelfde invloed zal hebben als de industriële revolutie, de digitalisering en de elektriciteit.

Moeten we ons zorgen maken? 'Nee', zegt Van Mensvoort, maar we moeten ook vooral niet in slaap vallen… 'Veel mensen zijn lamgeslagen. Denken: ik merk het wel of het zal wel goed zijn. We moeten continu blijven opletten. En ja, er zullen altijd technologieën op de markt komen waarvan we na drie jaar zeggen dat het eigenlijk een slecht idee is. Maar als ze er eenmaal zijn, blijven ze meestal. Ik vraag me bij iedere nieuwe ontwikkeling af of het een humane technologie is. En dat is een ontzettend moeilijke vraag om te beantwoorden.'

Wijn uit de magnetron
Futuristisch, maar niet ver weg is de Nanowijn. Een wijn met miljoenen nanocapsules die door magnetrongolven worden geactiveerd. Geheel afhankelijk van smaak en stemming wordt de wijn een x-aantal seconden in de magnetron gezet. 2.34 seconden op 650 watt voor een Mouton-Rothschild. De geactiveerde capsules geven de smaak aan de wijn. De niet geactiveerde capsules verdwijnen gewoon onopgemerkt in uw maag. Of dat kwaad kan weet niemand, maar vinologen staan om een andere reden op hun achterste benen; er is nog maar een soort (basis)wijn nodig.
Van Mensvoort: 'Je gruwelt er van of je vind het geweldig. Er zit een donkere kant aan het product omdat het alle cultuur van tafel veegt. Maar het kan ook zijn dat er een nieuwe cultuur ontstaat. Je maakt de wijn in een speciale magnetron, niet in zo'n vieze witte die met diepvriesmaaltijden wordt geassocieerd. Met die wijnmagnetron bewerk je de wijn precies zoals jij hem passend vindt bij het gerecht dat je serveert. In ons hoofd is dat een grotere stap dan het in de praktijk eigenlijk al is. Wijn geeft het gevoel een natuurproduct te zijn. Maar tenzij je een biologische wijn koopt, is het dat al lang niet meer. De Australische winery die massaal ieder jaar dezelfde smaak wijn levert, voegt veel meer toe dan jij denkt.'

Van Mensvoort vindt het interessant hoe nieuwe technologieën kunnen teruggrijpen naar nostalgische elementen en tradities. De ring gemaakt van je eigen bot (bio-jewelry) vindt hij poëtisch en romantisch. Even bij de kaakchirurg een stukje bot laten verwijderen. In het lab wordt dat opgekweekt tot een groter stuk en de edelsmid maakt er een prachtige ring van. Van Mensvoort: 'Dat vind ik een interessante toepassing van tissue-engineering. Er zijn medische toepassingen zoals groeiende hartkleppen en kunstheupen, maar ik vind het mooi dat een kunstenaar een ultramoderne toepassing bedenkt die gestoeld is op een eeuwenoude traditie.

Erkennen en sturen
Hoe dan ook gaat de evolutie gewoon door. Waar staan we over 50 jaar? Een vraag die Van Mensvoort minder interessant vindt om te beantwoorden. De voorspellingen zeiden immers dat we in het jaar 2000 op andere planeten zouden leven en we met auto's door de straten zouden vliegen. En niemand voorspelde de mobiele telefoon…
'Die visioenen interesseren mij niet zo. We moeten onze relatie met technologie beter leren snappen. We hebben geen manier waarop wij mensen er mee omgaan; het komt maar over ons heen. De Amish, een protestantse geloofsgemeenschap in Noord-Amerika, zijn redelijk anti nieuwe technologie. Ze willen niet aangesloten worden op het elektriciteitsnet omdat ze hun onafhankelijkheid niet willen verliezen, maar ze willen wel zonnepanelen op het dak. Wat ik inspirerend vind is dat zij manieren hebben gevonden om er mee om te gaan. Manieren die bepalen wat ze wel of niet toelaten. Dat zie je in de rest van de wereld veel minder. De ultieme technologie is eigenlijk niet te onderscheiden van natuur, die herken je niet meer als technologie. Het is een kracht in zichzelf geworden; een soort natuurkracht. Die moeten we erkennen en beter leren sturen. Het is het verhaal van de kikker en daarom is het nodig om zo nu en dan heel hard 'what's going on' te roepen zodat we samen kunnen beslissen of we uit die pan moeten springen of dat we er in kunnen blijven zitten. Met de supermarkt zoeken we extremen op om de discussie aan te wakkeren. We weten dat we geen twitterimplantaat willen hebben. Maar als de zorgverzekeraar over een paar jaar met iets aankomt dat daar op lijkt, hebben mensen een referentiekader aan dat implantaat. Dan kunnen ze bedenken: dit wil ik niet en nu ga ik ook nee zeggen.'

www.nextnature.net