De EVA-cultuur,
en waarom jongens een Adam nodig hebben

Tekst: Ria Kerstens

Mannen zijn geen vrouwen, jongens geen meiden. De schepper bevolkte de Hof van Eden niet voor niets met de combinatie Adam én Eva, ieder met zijn eigen specifieke en noodzakelijke kwaliteiten. Waarschijnlijk zocht hij (of was het een zij?) de balans bij het verdelen van die karaktereigenschappen. Hij creëerde twee gelijkwaardige, maar verschillende individuen. Die balans is zoek, want onze maatschappij is de laatste decennia sterk vervrouwelijkt. Mannen verloren voor een groot deel hun maatschappelijke rol in de samenleving, waardoor onze zonen nauwelijks meer een mannelijk rolmodel hebben. De bedoelingen zijn goed, maar vrouwen kunnen, vanwege hun specifieke eigenschappen, nou eenmaal geen vader én moeder tegelijk zijn. Een pleidooi voor de terugkeer van de man als rolmodel.

De inhaalslag die vrouwen sinds de start van de emancipatie maakten, kan gerust succesvol worden genoemd. We waren echter zo druk met onszelf bezig, dat we niet in de gaten hadden dat mannen en jongens het ondertussen aflegden. Die verloren strijd heeft nogal gevolgen voor onze kinderen. Zij hebben voor een groot deel alleen nog maar vrouwen om zich heen, zowel binnen als buiten het gezin. Want het toenemende aantal eenoudergezinnen waar kinderen zonder man worden opgevoed is enorm en bovendien is in de kinderopvang 95 procent en in het basisonderwijs ruim 80 procent vrouw. Dat frustreert onze dochters, maar vooral onze zonen, want al die vrouwen in hun omgeving hebben veel te weinig oog voor het testosterongestuurde gedrag waarmee jongens nou eenmaal behept zijn.
De gevolgen zijn daar. De schoolprestaties van jongens lopen achter op die van meiden, ze zitten niet lekker in hun vel, hebben een ontwikkelingsachterstand, blijven vaker zitten, belanden sneller in het speciaal onderwijs, vertonen in toenemende mate agressief gedrag en worden meer en meer als ADHD'er gediagnosticeerd.

Groot voorstander van de terugkeer van de opvoedende man in de Nederlandse samenleving is hoogleraar kinderopvang aan de Universiteit van Amsterdam, Louis Tavecchio. Hij is er van overtuigd dat vrouwen, ondanks al hun kwaliteiten, niet voldoende rolmodel kunnen zijn voor opgroeiende jongens. Meisjes zijn nou eenmaal anders dan jongens. Met die erkenning begint het. Het lijkt een stereotype, maar de praktijk laat zien dat meisjes gehoorzamer en volgzamer zijn dan jongens, die van nature beweeglijk en onderzoekend zijn en risicovol gedrag vertonen. Maar thuis én op school moeten onze zonen stil zitten, rustig doen, niet zo stoer zijn, lief én vooral niet zo eng doen. 'Dat frustreert ze en kan leiden tot aanpassingsproblemen', zegt Tavecchio. 'Mannen zijn wat toleranter ten opzichte van het onderzoekende en beweeglijke gedrag van jongens. In tegenstelling tot vrouwen die dat gedrag nogal eens als vervelend ervaren en het daarom, zowel in de opvoeding als in het onderwijs, proberen te onderdrukken. Door het niet er- en herkennen van dat gedrag ontstaat er frustratie waaruit agressieve neigingen zouden kunnen ontstaan.'
Tavecchio staat niet alleen in zijn opvatting. Ook Lauk Woltring, docent jeugdzorg aan de Hoge School van Amsterdam weet dat jongens zich anders ontwikkelen dan meisjes. 'Vrouwen zijn vaak geneigd verbaal te corrigeren', zegt hij. 'En als jongens te lang negatieve feedback krijgen van vrouwen, lappen ze de regels op een gegeven moment aan hun laars. Als ze door de weinige nabije mannelijke voorbeelden ook nog een zwak mannelijk zelfbeeld hebben, kan dit leiden tot agressief gedrag.'
Maar het zijn zeker niet alleen mannen die overtuigd zijn van het nut van de man als rolmodel. 'De voorzichtigheid van vrouwen is lang niet altijd goed', meent ook psychologe Martine Delfos, schrijfster van het boek 'De schoonheid van het verschil'. Doordat er op de crèche en basisschool zoveel vrouwen werken, leren jongens een vorm van veiligheid die lang niet altijd gunstig voor ze is. 'Als een jongen in een boom klimt, is dat niet zozeer dat hij het gevaar opzoekt, hij is op zoek naar de grenzen van wat veilig is. Als jongetjes dat niet genoeg kunnen doen, gaan ze er later in de samenleving ook niet op uit en leren ze niet voor zichzelf op te komen.'

'Jongens en meisjes zijn gelijkwaardig, maar ze zijn niet gelijk', schrijft ook Angela Crott, moeder van twee zoons, ex-lerares, historica en schrijfster van het boek 'Is mijn zoon een macho'. 'Je moet jongens niet in een vrouwelijk keurslijf proberen te persen. Mogen jongens alsjeblieft weer jongens zijn? Daar zijn mannen voor nodig, thuis en voor de klas, zo stelt ze.' 'Hoe meer beperkingen, hoe opgewondener, drukker en gefrustreerder jongens worden. Vanaf een jaar of zes hebben jongens een mannelijk ijkpunt nodig.'
In haar boek beschrijft Crott hoe door vrouwen getornd is aan de door mannen toegeëigende rechten, het gedrag van jongens van baby tot en met de middelbare school en de grote liefdes van mannen, computers en sport, waarbij strijd een grote rol speelt. Ze probeert aan te tonen dat ondanks, of misschien wel juist als gevolg van een welvarende maatschappij, het jongens steeds meer ontbreekt aan motivatie te presteren op school.'Jongens kunnen geen speciale rechten meer ontlenen aan hun mannelijkheid, voorbij gestreefd als ze worden door meisjes. Mannen hebben niet ingeboet aan lichamelijk kracht en moed, maar hun strijdlustigheid en vastberadenheid is sterk afgenomen.'

'Wat doen we onze mannen aan', vraagt zelfs een van Amerika's grootste voorvechters van het feminisme, Susan Faludi, zich inmiddels af. Mannen raken hun identiteit kwijt omdat er geen respect meer is voor hun specifieke kwaliteiten. 'En een van die specifieke kwaliteiten van mannen is het op hun bek durven gaan', zegt psycholoog en pedagoog Louis Tavecchio. 'Vrouwen zijn op rust en zekerheid gesteld en voorzichtiger, nemen minder risico. Dat is ook niet gek, want ze moesten van nature hun kinderen beschermen en het gevaar mijden. Het is heel goed te begrijpen dat ze dat overdragen en het beweeglijke en stoere, risicovolle gedrag van jongens niet bepaald als prettig ervaren. Ook op school krijgen jongens veel meer opmerkingen dan meisjes en de helft van die opmerkingen is negatief. Ze krijgen regelmatig een stopbord voorgehouden waardoor ze geen waardering ervaren voor het anders zijn. Meisjes krijgen minder opmerkingen, en daarvan is het merendeel positief. De juf stelt het goede gedrag van meisjes als voorbeeld, maar daar kom je bij jongens niet zo ver mee. Dat kun je wel als eigen ideaal hebben, maar dat werkt niet. Jongens zijn, net als meiden, bezig zich te ontwikkelen tot individuen en het ontwikkelen van de sekse-identiteit is daarbij heel belangrijk. Als je dan verkeerde rolmodellen of gedragingen benadrukt werkt dat averechts. Dan wordt de eigen aard en identiteit te sterk onderdrukt en zoeken die gevoelens een andere uitweg. Soms is dat de weg van geweld en agressiviteit. Maar het gaat om kansberekening, het kan natuurlijk ook goed uitvallen.'

Tavecchio krijgt in discussies vaak te maken met alleenstaande moeders met zonen. 'Die vrouwen doen ontzettend hun best om hun jongens goed op te voeden. Als ik dan zeg dat mannen en meesters daar een rol in behoren te spelen, concluderen ze dat ik zeg dat ze het per definitie niet goed doen. Maar ik beweer alleen dat een evenwichtige opvoeding mannelijk en vrouwelijk van karakter is. Een situatie waarin mannen hun maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen én krijgen.'

De verdwijning van de vaderfiguur heeft het evenwicht in het gezin verstoord. Volgens Amerikaans onderzoek komt in de Verenigde Staten 90 procent van de kinderen die van huis weglopen uit een gezin zonder vader, 70 procent van de jeugdcriminaliteit wordt gepleegd door jongeren die thuis geen vader hebben en 85 procent van de jeugd in gevangenissen en 63 procent van de jongeren die zelfmoord plegen, groeit op zonder vader.

'De vaderfiguur is de oorzaak van de eerste en noodzakelijke breuk in de band tussen moeder en kind, en is verantwoordelijk voor de kennismaking van het kind met de wereld van gezins- en familieleden', schreef Leonard Boff, voormalig franciscaan en vertegenwoordiger van de bevrijdingstheologie vorig jaar in een artikel in de NRC.
'In die andere wereld gelden orde, tucht, gezag en grenzen. Mensen moeten werken en taken volbrengen; daarvoor is moed nodig en ook een gevoel van veiligheid en bereidheid offers te brengen. De vader is hier de symbolische verpersoonlijking van. Hij is de brug naar de sociale wereld en terwijl ze die brug overgaan, richten kinderen zich op het oerbeeld van de vader-held, die weet, kan en doet. Als ze dit referentiekader missen, voelen ze zich verloren en ontbreekt het hen aan initiatief. Het is de vaderfiguur die inzicht verstrekt in het verschil tussen de wereld van het gezin en de maatschappij, waar niet alleen welbehagen, maar ook werk is; waar naast vriendelijkheid ook strijd is; waar behalve gewonnen ook verloren wordt.'

Uitvoerig onderzoek waaruit blijkt dat het opgroeien zonder vader consequenties heeft, werd gedaan in Engeland. 'Experiments in living the fatherless family' beschrijft een tijdsspanne van 30 jaar, en wijst uit dat kinderen die zonder vader opgroeien meer problemen hebben op school en in de omgang met anderen. Ze hebben meer gezondheidsproblemen en lopen vaker weg van huis. Als tiener spijbelen ze vaker van school, hebben aanpassingsproblemen, gebruiken vaker drugs en roken en drinken meer.
Drie vrouwelijke onderzoekers, Katz, Buchanan en Brinke concluderen in 'Tomorrow's Men', een door een mannenkledingbedrijf gesponsord Engels onderzoek uit 1999, dat jongens een zeer betrokken man nodig hebben voor de opbouw van hun zelfrespect en het slagen in het leven. Die man hoeft niet bij hem te wonen, en zelfs niet hun vader te zijn, maar moet wel echte belangstelling hebben. Negen van de tien Britse jongens met een zeer betrokken man in hun leven behoorden bij de hoogste 25 procent van de in het leven geslaagde jongens, terwijl de minst geslaagden veelal nogal afstandelijke vaders hebben die ze leren dat 'jongens niet huilen'.

Volgens Fathers for Justice, een internationale organisatie die strijdt voor gelijkwaardige rechten voor vaders, zijn er in Nederland 16.000 vaders die geen of maar een beperkte omgang met hun kinderen hebben. Volgens hen zijn er omgangsproblemen bij 40 tot 50 procent van de scheidende ouders, wat betekent dat 250.000 kinderen opgroeien zonder direct contact met hun vader. De beslissing om een vader uit te sluiten van de omgang kan uiteenlopende redenen hebben. Soms terecht, maar in veel gevallen gaat het om een persoonlijke vete tussen de ouders, die over de ruggen van de kinderen wordt uitgevochten. Veel van deze 'vaderloze' kinderen hebben ook geen ander, betrokken, mannelijk rolmodel in hun directe omgeving, én hebben op school ook nog eens te maken met 80 procent juffen.

Landen als Australië, Engeland, Amerika, maar ook België, luidden al veel eerder de noodklok. Behalve campagnes om meer mannen in het onderwijs te krijgen, realiseren ze zich daar dat er iets moet gebeuren en wordt er gepraat over verdergaande maatregelen. Ook in Nederland dient de balans hersteld te worden, daar is een groot deel van de deskundigen het over eens. Net als minister Van der Hoeven van Onderwijs. Zij gaat 'uit oogpunt van een evenwichtige personeelsopbouw' proberen meer mannen in het basisonderwijs te werven.

Nederland is hard toe aan een cultuuromslag. Het is voor kinderen die nog wel een vader in huis hebben overigens ook belangrijk nog een ander rolmodel in hun directe omgeving te hebben. Meer mannen in het onderwijs en een andere houding van een deel van de juffen. Tavecchio: 'Veel leerkrachten kunnen al niet meer neutraal kijken. Maken opmerkingen over 'dat stel vervelende, drukke jongens' in hun klas. Maar als je bij voorbaat zo een les ingaat, wat kun je dan nog verwachten?'

Jongens en meiden verschillen niet in intelligentie, maar de aandachtsspanne van jongens is over het algemeen korter dan die van meisjes. Ze zijn wispelturiger en eerder afgeleid. De hoogleraar zou graag een actieve wervingsactie zien voor meer mannen in kinderopvang en onderwijs. 'Maar we zijn nog steeds te bang om meisjes tekort te doen, terwijl we gerust eens een maatregel mogen nemen in het voordeel van jongens. Onderbreek het lesplan eens wat vaker. Hanteer leseenheden van 1 of 2 keer drie kwartier en laat de kinderen dan even uitrazen. Zorg voor bewegingsmogelijkheden en ontspanning. Stuur ze gewoon even lekker naar buiten zodat ze zich ongegeneerd kunnen uitleven.'

Verandering in het onderwijs is één, maar er is meer nodig dan dat. Moeders en andere (vrouwelijke) opvoeders moeten het sekseverschil tussen jongens en meisjes erkennen en respecteren en met een open mind naar oplossingen proberen te zoeken. Dat betekent niet dat we een eeuw terug in de tijd moeten. Tavecchio: 'Tegenstanders van mijn opvattingen verdenken mij van een soort patriarchale neiging om de emancipatie te frustreren', zegt hij. 'Maar dat is volstrekte onzin. Ik doe niets meer dan de betekenis van mannen als potentieel belangrijke opvoeders onder de aandacht brengen. We moeten bereid zijn de focus op jongens te leggen. We zijn zo druk geweest om te voorkomen dat we meiden tekort deden, dat we de jongens uit het oog verloren zijn.'
'Jongens zitten anders in elkaar; overdrijf het niet, maar onderschat het ook niet. Als het testosteron weer eens opspeelt en je dat als moeder of leerkracht vervelend vindt, tel dan eens tot tien. Zeg eens: wat leuk dat je dat zegt of doet, maar daar is nu even geen tijd voor. Probeer eens positief naar dat kind te zijn en het verstorende gedrag vanuit een andere invalshoek te zien. Die jongens doen dat niet om jou dwars te zitten. Jongens zijn geen meiden, iedereen die dat verschil erkent, kan tot oplossingen komen. En soms moeten moeders en leerkrachten zichzelf daarvoor overwinnen.'

De Eva-cultuur is een feit; jongens zijn het zwakke geslacht geworden. Ze kunnen meiden qua ontwikkeling en schoolprestaties niet bijbenen, worden in hun natuurlijke gedrag onderdrukt door de grote, en ook nog eens verbaal ondergesneeuwd door de kleine Eva's. Hoogste tijd voor de nieuwe, betrokken Adam om de balans terug te brengen.